Pedagogische Studiën

Teacher agency is een concept dat aan populariteit wint omdat het in verband wordt gebracht met zowel het professioneel welbevinden van docenten, als de kwaliteit van onderwijs. Agency wordt begrepen als intentioneel: het vermogen om bewuste, waardegedreven keuzes te maken, en transactioneel: het ontstaat door interactie met de omgeving waardoor en waarin een individu handelt. De huidige onderzoeken naar teacher agency richten zich meestal op persoonlijke betekenisgeving en context (idiografisch) of op het vinden van algemene patronen (nomothetisch). Beide benaderingen hebben sterke kanten, maar missen afzonderlijk van elkaar het potentieel om agency zowel in  kaart te brengen als te ondersteunen. In deze studie wordt onderzocht in hoeverre Personal Project Analysis (PPA; Little, 2015) inzetbaar is als methode die idiografische en nomothetische perspectieven combineert. Aan de hand van twee casussen wordt beschreven in hoeverre PPA aansluit bij het concept teacher agency, en aanzet tot reflectie op de eigen agency en de ondersteuning daarvan. Concluderend vormt PPA een bruikbaar instrument om agency van docenten in kaart te brengen én te ondersteunen.

Onderwijsinnovaties in het hoger onderwijs met blijvende impact vereisen een collaboratieve en systemische aanpak met ruimte voor teacher agency. Deze aspecten zijn de kracht van de Change Laboratory (CL)-methodiek. Binnen een CL-interventie wordt gewerkt aan transformatie van onderwijspraktijken waar systemische problemen spelen en kunnen docenten transformatieve agency tonen en versterken. Onderzoek naar CL-interventies binnen het hoger onderwijs richt zich tot nu toe op wat docenten tijdens CL-sessies zeggen, maar of geplande wijzigingen worden doorgevoerd en leiden tot transformatie van de onderwijspraktijk is nog niet onderzocht. Doel van de studie was om te onderzoeken in hoeverre een interventie bijdraagt aan de transformatieve agency van vier docenten die deelnamen aan een CL-interventie binnen een master rechtsgeleerdheid. Gebruikmakend van onder andere interviews en panelgesprekken met studenten en observaties onderzochten we in hoeverre de gewijzigde vakopzetten de onderwijspraktijk transformeerden. Reflectie-interviews met docenten boden zicht op hun overwegingen, in hoeverre ze hun transformatieve agency konden versterken en in hoeverre hun transformatieve agency collectief van aard was. De gewijzigde vakopzetten hebben tot aanzienlijke transformatie geleid en de meeste docenten hebben hun transformatieve agency versterkt. Deze studie onderschrijft de potentie van de CL-interventiemethodiek voor duurzame wijziging van onderwijspraktijken en om de transformatieve agency van docenten te versterken.

In het hoger onderwijs is steeds vaker sprake van leeromgevingen waarin studenten zelf regie hebben over hun leren en samenwerken aan authentieke vraagstukken uit het werkveld. In dergelijke open leeromgevingen is student agency nodig: de capaciteit om doelbewust en reflectief eigen leergedrag en leeromgeving te beïnvloeden. Doel van dit onderzoek is profielen van student agency te ontwikkelen op basis van de persoonlijke, relationele en contextuele bronnen en ervaringsbronnen die effectief kunnen zijn voor agentic gedrag. In totaal hebben 315 eerste- tot en met vierdejaarsstudenten in negen opleidingen met een open leeromgeving in drie Nederlandse hogescholen een vragenlijst ingevuld. Deze vragenlijst is gevalideerd met een exploratieve en een confirmatieve factoranalyse. De profielen zijn ontwikkeld met behulp van een clusteranalyse, die vier profielen opleverde: 1) studenten met weinig brongebruik; 2) studenten met gemiddeld brongebruik, maar weinig ervaringsbronnen; 3) studenten met intensief brongebruik; en 4) studenten met intensief brongebruik, maar weinig ervaringsbronnen. Geconcludeerd wordt dat de ervaringsbronnen een grote invloed hebben op het onderscheid tussen de profielen. Interventies gericht op bewust reflecteren op ervaringen met agentic gedrag, het kiezen van een leeraanpak en deze continu evalueren, kan student agency in een open leeromgeving bevorderen. 

De afgelopen jaren is in onderwijsonderzoek de aandacht voor agency van leerlingen sterk toegenomen. Daarmee wordt meestal gedoeld op het eigenaarschap van leerlingen over het leerproces. Voor ‘transformatieve agency’, waarbij het ook gaat om verandering in de omgeving en de samenleving, is in de schoolcontext minder aandacht. In dit artikel laten we ons inspireren door een aantal buitenschoolse praktijken. Op basis van casestudies (documentanalyse, observaties, interviews met professionals en jongeren, en onderzoek door jongeren zelf) en een actieonderzoek, analyseren we hoe professionals in vijf organisaties (o.a. theater, life coaching, jongerenwerk op school) ruimte creëren voor (transformatieve) agency van jongeren. Naast het versterken van zelfvertrouwen en competenties van jongeren, werken ze aan bewustzijn van onrecht in hun omgeving en het vermogen zich een betere samenleving voor te stellen, soms uitmondend in actie. We laten zien hoe professionals dit doen door, in verschillende mate en op verschillende manieren, bij jongeren aan te sluiten, hen uit te dagen, een uitnodigende omgeving te creëren en samen kwesties te agenderen in hun omgeving of de maatschappij. Ook bespreken we uitdagingen die zich hierbij voordoen. Tot slot verkennen we wat scholen van deze buitenschoolse praktijken kunnen leren.

Actively involving students in improving education can positively impact its quality and student agency. This can be achieved when students voice their opinions, collaborate with adults, and/or take leadership roles (student voice), for example in Professional Learning Communities (PLCs). However, little is known about how students can be involved in school improvement through PLCs. We therefore qualitatively explored in what ways students were involved in the work of seven PLCs. In addition, we zoomed in on the case of one PLC in which students participated together with teachers as PLC members. Using social network analysis supplemented with qualitative data, we explored the positions and roles of these students. We concluded that students were only involved to a limited extent in most PLCs: mainly as passive data sources and sometimes as active respondents. Even when students were involved as PLC members, they initially seemed to have only limited agency. On the other hand, students can play an important key role in making connections between education professionals in the PLC and the student population outside.

Deze reviewstudie analyseert 46 onderzoeksartikelen om meer inzicht te krijgen in de diverse interpretaties van leerling-agency, de normatieve perspectieven die daarbij impliciet of expliciet een rol spelen, en het creëren van samenhang tussen het perspectief op agency, de leeromgeving en organisatieroutines door onderwijsprofessionals. Daartoe is het beschikbare peer-reviewed onderzoek naar leerlinggerichte onderwijsprogramma's gericht op leerling-agency in het voortgezet onderwijs (12-18 jaar) systematisch geïdentificeerd. Het startpunt van de analyse waren de normatieve perspectieven instrumental agency (leerlingen toerusten), effortful agency (betrokkenheid vergroten), dynamically emergent agency (ruimte maken voor initiatief van leerlingen) en authorial agency (bewustwording vergroten en verandering realiseren). Naast dat deze kaders naar voren kwamen in de beschrijving van de opzet van programma’s, ontdekten we een relatie tussen het normatieve kader op agency en de vormgeving van organisatieroutines. Dit onderzoek laat zien dat er een breed palet aan onderwijsprogramma's bestaat die elk op hun eigen manier het agency van leerlingen ondersteunen. Niet zelden werd het normatieve kader verbreed door reflectie op onverwachte processen tijdens de implementatie van een onderwijsprogramma. Dit benadrukt het belang van het signaleren van ontwikkelingen in de praktijk en het onderzoeken en expliciteren van de eigen visie op leerling-agency.  

In deze discussiebijdrage bespreken we hoe de artikelen in dit themanummer agency positioneren als een relationeel en contextueel fenomeen. Vervolgens onderscheiden we op basis van een vergelijking van drie terugkerende dynamieken hoe agency in de bijdragen wordt geconceptualiseerd en onderzocht: (1) agency als handelen binnen bestaande kaders versus agency als het transformeren van die kaders, (2) agency als individuele capaciteit versus agency als collectieve praktijk, en (3) agency in relatie tot ongelijkheid in kansen en voorwaarden. Ten slotte bespreken we welke implicaties deze inzichten hebben voor de onderwijspraktijk en voor toekomstig onderzoek naar leerling-, student- en docentagency.

Dit themanummer nodigt uit om agency vanuit verschillende invalshoeken te definiëren, te onderzoeken en stevig te verankeren in de onderwijskundige praktijk en theorie. Het doel hiervan is de discussie over kansen voor onderzoek naar agency op gang te brengen - juist door de verscheidenheid aan perspectieven op agency en met aandacht voor de diverse actoren en contexten binnen het onderwijssysteem. Onderzoek naar agency in de onderwijscontext wordt gekenmerkt door een aantal fundamentele spanningsvelden die de complexiteit van het concept weerspiegelen. Deze spanningsvelden bieden niet alleen inzicht in de verschillende benaderingen van agency, maar zetten ook aan tot een kritische reflectie op de manier waarop we agency conceptualiseren en onderzoeken. In deze inleiding worden drie spanningsvelden in onderzoek naar agency nader verkend. Betoogd wordt dat deze spanningsvelden geen losse vragen zijn, maar een keten: positionaliteit oriënteert begripsvorming, begripsvorming stuurt methoden, en methoden reflecteren terug op wat onderzoek als waardevol zichtbaar maakt.